Vermoeden van middelengebruik bij een arts: scheid acute veiligheid, hulp en onderzoek

Beoordeel eerst het werkrisico van dit moment

Start bij waarneembaar gedrag en de concrete taak. Is de arts aantoonbaar niet alert, zijn er afwijkende beslissingen, is er een geur of verklaring die op gebruik kan wijzen, of heeft een collega alleen een niet-geverifieerd verhaal gehoord? Leg waarnemingen met tijd, context en aanwezigen feitelijk vast. Schrijf niet dat iemand verslaafd, dronken of ongeschikt is wanneer dat niet professioneel is vastgesteld.

Bij een redelijk vermoeden dat veilige patiëntenzorg nu niet kan worden gegarandeerd, laat de arts geen nieuwe patiëntgebonden werkzaamheden beginnen en organiseer overdracht. Wijs vooraf een bevoegde medisch leidinggevende aan die deze tijdelijke veiligheidsbeslissing kan nemen. Regel ook veilig vervoer en laat de betrokkene niet alleen wanneer de gezondheidstoestand acute zorg kan vragen.

Gebruik de nulnorm als professionele grens

Het KNMG-standpunt Nul is de norm geldt voor artsen en coassistenten met patiëntgebonden werkzaamheden. Het uitgangspunt is dat zij hun werk nuchter verrichten. De norm omvat reguliere werktijd en aanwezigheidsdiensten en maakt voor bereikbaarheidsdiensten onderscheid tussen eerste en tweede aanspreekpunt.

Vertaal die beroepsnorm vooraf naar lokaal beleid: op welke diensten geldt welke verwachting, wie wordt gebeld bij twijfel, hoe wordt zorg overgenomen en welke route geldt voor geneesmiddelen die het functioneren kunnen beïnvloeden? Een algemene verwijzing naar professioneel gedrag is te vaag wanneer een team midden in de nacht moet handelen.

Voer het eerste gesprek met twee doelen

Het eerste gesprek gaat over directe veiligheid en hoorbare feiten. Benoem concreet wat is waargenomen, vraag de arts om een reactie en leg uit welke tijdelijke maatregel wordt genomen. Vermijd een verhoor over privégebruik of een discussie waarin de arts ter plekke een medische diagnose moet erkennen.

Benoem tegelijk dat hulp beschikbaar is. KNMG en ABS-artsen adviseren collega's om ook bij twijfel het gesprek aan te gaan wanneer welzijn, patiëntveiligheid of kwaliteit in het geding kan zijn. Maak één contactpersoon verantwoordelijk voor praktische opvolging, zodat steun niet verdwijnt tussen medisch leiderschap, HR en roosterbureau.

• voer het gesprek met twee vertegenwoordigers vanuit medisch leiderschap en werkgever;
• beschrijf waarnemingen, incidenten en risico's zonder diagnostische labels;
• hoor de arts en noteer ook diens verklaring en eventuele betwisting;
• bevestig taakoverdracht, bereikbaarheid, vervolgafspraak en ondersteuning schriftelijk;
• deel alleen wat nodig is met het team dat de patiëntenzorg overneemt.

Scheid hulpverlening van het werkgeversbesluit

Problematisch middelengebruik of verslaving kan een gezondheidsvraag zijn en vraagt deskundige beoordeling en behandeling. De werkgever beoordeelt niet zelf de diagnose. Verwijs voor belastbaarheid en werkhervatting naar de bedrijfsarts en maak zo nodig deskundige behandeling of ondersteuning via ABS-artsen bereikbaar.

HR en medisch leidinggevenden hebben informatie nodig over functionele beperkingen, veiligheidsvoorwaarden en mogelijke werkhervatting, niet over een volledig behandelverhaal. Bewaar medische gegevens niet in het personeels- of incidentdossier alleen omdat zij in een gesprek zijn genoemd. Leg wel vast welke werkafspraken gelden, wie ze beoordeelt en wanneer herbeoordeling plaatsvindt.

Onderzoek functioneren en incidenten in hun eigen route

Start na de acute fase een afgebakende feitenbeoordeling. Welke zorgbesluiten, overdrachten of registraties vragen controle? Zijn patiënten mogelijk geraakt, moet een incident worden onderzocht en zijn er eerdere objectieve signalen? Beperk de terugblik tot wat nodig is voor patiëntveiligheid en een zorgvuldig werkgeversbesluit.

Een vermoeden van middelengebruik maakt niet iedere eerdere fout verklaard en bewijst niet dat alle zorg onveilig was. Laat vakinhoudelijke beoordeling uitvoeren door bevoegde, zo nodig onafhankelijke artsen. Houd het kwaliteitsonderzoek naar eventuele patiëntschade gescheiden van het onderzoek naar functioneren en arbeidsrechtelijke gevolgen, met duidelijke overdrachtsregels tussen beide.

Toets meldplichten op de gebeurtenis en het besluit

De ABS-artsen toolkit maakt onderscheid tussen een vermoeden zonder waarneembare invloed op functioneren en signalen van verminderd functioneren. Niet ieder vermoeden leidt dus tot een wettelijke melding. Ontstaat een calamiteit of geweld in de zorgrelatie, dan moet de zorgaanbieder de betreffende Wkkgz-meldplicht afzonderlijk beoordelen.

Ook de meldplicht na beëindiging wegens ernstig disfunctioneren is een afzonderlijke toets. De IGJ vermeldt dat de zorgaanbieder binnen drie werkdagen meldt zodra is meegedeeld dat een overeenkomst wegens ernstig tekortschieten niet doorgaat of eindigt, ook wanneer de zorgverlener in die context zelf vertrekt. Aanwijzingen dat functioneren door verslaving is verminderd kunnen daarbij relevant zijn. Laat die toets niet wachten tot de administratieve offboarding.

Leg terugkeer vast als veiligheids- én herstelproces

Werkhervatting vraagt een actueel oordeel over belastbaarheid, duidelijke professionele en organisatorische voorwaarden en een gefaseerde herintroductie wanneer dat nodig is. Denk aan tijdelijk geen solo- of bereikbaarheidsdienst, extra supervisie, afgebakende taken en vaste evaluatiemomenten. Bepaal de voorwaarden op basis van risico en deskundig advies, niet als informele straf.

Maak vooraf duidelijk wie kan besluiten tot opschaling of afbouw van voorwaarden en welke signalen opnieuw beoordeling vragen. Bespreek alleen met collega's wat zij voor veilige samenwerking moeten weten. Een herstelroute werkt beter wanneer patiëntveiligheid, privacy, ondersteuning en werkgeversverantwoordelijkheid zichtbaar naast elkaar staan.